maandag 3 september 2012

Atheïste

Als ik het ergens hartgrondig mee eens ben dan is het met deze column, uit de Groene Amsterdammer van 2 augustus.
Gelovigen
Mijn eerste echte gelovige ontmoette ik in het propedeusejaar politicologie aan de universiteit in Leiden. Het was tijdens een werkcollege inleiding economie. De piepjonge docent – waarschijnlijk zelf nog student – prees de zegeningen van de internationale vrijhandel. Kostenvoordelen voor iedereen, dat idee. Waarom zoiets tot debat kon leiden leek hem te verwonderen.
Koen Haegens



Stuur een link naar dit artikel per e-mail door naar een bekende

Wij, de studenten, wezen op internationale machtsverschillen, de mogelijkheid dat een zwakke economie door monocultuur afhankelijk is van één exportproduct, enzovoort. Als een economisch model zo overduidelijk niet strookte met de werkelijkheid, dan klopte het toch niet? De docent wilde er al gauw van af zijn. ‘Dan klopt er iets niet aan de werkelijkheid’, zo kapte hij de discussie af. Hij lachte er niet bij.
Ik moest hieraan terugdenken door het nieuws over ‘Liborgate’. De London Interbank Offered Rate, de rente die banken elkaar onderling rekenen en die leidend is voor onder meer veel hypotheken en bedrijfs­kredieten, blijkt jarenlang te zijn gemanipuleerd. Eerste slachtoffer van die onthulling is Barclays. De Britse bank moest voor 450 miljoen dollar schikken met de toezichthouders. Een reeks topmannen is inmiddels opgestapt. Maar bij die ene instelling zal het niet blijven. Afgelopen week meldde Het Financieele Dagblad al dat ook de Rabobank in het verleden mensen heeft ontslagen die sjoemelden met Libor en Euribor, de Europese variant.
Het zijn berichten die je tweemaal moet lezen. De eerste keer gaat het om fraude met rentepercentages waar de gemiddelde Nederlander het bestaan niet eens van vermoedde. Gaap, denkt negentig procent van de Groene-lezers. Belangrijk, vindt de rest. Maar echt interessant wordt het pas bij de tweede lezing. Die hele interbancaire rente, hoeksteen onder ons financiële stelsel, blijkt op niets gebaseerd. Ja, ze wordt vastgesteld door een panel van bankiers. Maar over de betrouwbaarheid van zulke onderonsjes maakt sinds een paar jaar niemand zich nog illusies.
Er is meer. Want ook het hele prijsmechanisme, hoeksteen van ons aller vrije markt, blijkt hiermee een mythe. Dat zien we nu bij de cruciale interbancaire rente. Maar het geldt net zo goed voor tal van andere financiële producten, zoals dollarswaps. Zelfs het vaststellen van de olieprijs blijkt nattevingerwerk. Hoezo leidt de markt via vraag en aanbod automatisch tot de juiste prijzen? Gewoon ordinair vooroverleg!
De gangbare theorieën van het kapitalisme hebben kortom weinig van doen met de werkelijkheid. Dat heeft verstrekkende gevolgen. Een groeiende groep academici beschouwt ons economisch systeem inmiddels als een geloof. Het geld, de vrije markt, de onzichtbare hand en nu ook het ­prijsmechanisme: pure spiritualiteit. Van serieuze wetenschappelijke ­theorieën kun je immers met goed fatsoen niet meer spreken wanneer zelfs de meest basale pijlers fabeltjes blijken.
Socioloog Willem Schinkel gaat in zijn nieuwste boek nog een stap verder. Aangezien in de moderne economie alles om krediet draait, en credere Latijn is voor geloven, is het kapitalisme een vorm van ‘geloven in het geloven’. En daarvan zijn we dan afhankelijk voor ons dagelijks brood.
Het idee van het kapitalisme als een religieus fenomeen verklaart meteen ook zijn hardnekkige populariteit. Een geloof kan zo omvattend zijn dat ieder alternatief ondenkbaar is, tenzij geformuleerd binnen de kaders van datzelfde geloof. Denk aan de Reformatie. Zelfs toen de katholieke kerk al haar krediet verspeeld had, vielen de mensen niet van hun geloof. Ze zochten hun heil bij Luther of Calvijn. Of bij radicalere stromingen als de wederdopers.
De crisis van het kapitalisme wekt vooralsnog dan ook weinig antikapitalistische sentimenten op. Onder rechtse Amerikanen is zelfs het omgekeerde gaande. Op zoek naar de pure, zuivere kern van het kapitalisme – zeg maar een soort economisch salafisme – herontdekken zij vergeten apostelen als Ayn Rand. Worden ‘onze’ Mark Rutte en Angela Merkel trouwens niet door iets soortgelijks gedreven in de eurocrisis, zo doof als ze zich houden voor alle signalen dat hun bezuinigingsdrift desastreus uitwerkt?
Dat betekent niet dat het geloof van veel gewone burgers geen knauw heeft opgelopen. Zou die economiedocent zijn theorieën nog met hetzelfde rotsvaste geloof durven verkondigen als eind jaren negentig? Ik betwijfel het. De graadmeters voor het vertrouwen van zowel consu­menten als producenten in de economie staan op rood. Maar de kerk helemaal de rug toekeren? Nee, dat niet. Liever blijven we geloven dat er ‘iets’ is. Dat de waarde van ons geld ergens op gebaseerd is. Dat er een logica zit achter de hoogte van de hypotheekrente. Dat de keizer kleren aan heeft.
Ik houd niet van ‘ietsisme’. Of je gelooft, of je gelooft niet. Volgens mij ben ik een economische atheïst.
Stuur een link naar dit artikel per e-mail door naar een bekende

3 opmerkingen:

  1. Ik weet(en geloof heilig) dat het anders moet in onze samenleving. Met meer verbondenheid.Maar de praktische vormgeving daarvan zie ik nog niet voor me. Groeten IZerina

    BeantwoordenVerwijderen